काठमाडौं, माघ ४ । काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र शाह (बालेन) ले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) सँगको एकतासँगै संसदीय निर्वाचनमा उम्मेदवारी दिने तयारी गरेका छन्। यदि रास्वपाले बहुमत प्राप्त गरेर सरकार गठन गरेमा उनी प्रधानमन्त्री पदका लागि प्रमुख दाबेदार हुने सहमति पनि भएको छ। उम्मेदवारी दर्ता भएसँगै उनको मेयर पद स्वतः रिक्त हुने कानुनी व्यवस्था छ। वि.सं. २०७९ मा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा निर्वाचित भएका बालेनको करिब साढे तीन वर्षको कार्यकालमा काठमाडौंले उल्लेखनीय परिवर्तनहरू देखेको छ, तर विवाद र चुनौतीहरू पनि कम छैनन्।

बालेन शाह, जो र्‍यापर र स्ट्रकचरल इन्जिनियरका रूपमा परिचित थिए, स्थानीय निर्वाचनमा परम्परागत दलहरूलाई हराएर मेयर बनेका थिए। उनको नेतृत्वले युवा पुस्तालाई आकर्षित गरेको थियो।

फोहोर व्यवस्थापनमा सुधारका प्रयासहरू

बालेनको कार्यकालको प्रमुख उपलब्धिमध्ये फोहोर व्यवस्थापन रहेको छ । वि.सं. २०७९ जेठ २३ मा शहरी विकास मन्त्रालयसँग सम्झौता गरी फोहोर व्यवस्थापनमा सुधार सुरु गरेका थिए। भदौ २ मा स्थानीय र सरकारी अधिकारीहरूबीच चारबुँदे सम्झौतापछि निजी कम्पनीहरूलाई फोहोर सङ्कलनको जिम्मेवारी दिइयो। वैशाख २०८० मा फोहोर व्यवस्थापन र झुपडी समस्या सम्बोधन नगरेको भन्दै सिंहदरबारबाट फोहोर सङ्कलन रोक्न निर्देशन दिए, जसले संघीय सरकारसँग तनाव बढायो। यी कदमले फोहोर सङ्कलन प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाए पनि दीर्घकालीन समाधान अझै अपूर्ण देखिएपनि हालको अवस्थामा जनतामाज फोहोर व्यवस्थापनमा भने एक तवरको सन्तोष भने रहिआएको छ।

अवैध अतिक्रमण हटाउने अभियान र पूर्वाधार विकास

मेयर बालेनलाई ‘बुलडोजर मेयर’ को उपनाम दिने प्रमुख कारण अवैध संरचना हटाउने अभियान हो। यस अभियानमार्फत हजारौं अव्यवस्थित संरचनाहरू हटाइयो र फुटपाथहरू व्यवस्थापन तथा सौन्दर्यीकरण गरियो। जेठ २०८० मा टुकुचा नदीलाई खुला गर्न निजी सम्पत्तिहरू भत्काउने निर्देशन दिए, जसले शहरको सौन्दर्यीकरण र नदी संरक्षणमा योगदान दिईयो। नेपाल प्रहरीलाई फुटपाथमा रहेका अनधिकृत प्रहरी चौकीहरू हटाउन आग्रह गरे। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अनधिकृत निर्माण सामग्री हटाएर नागरिक उड्डयन प्राधिकरणसँग विवाद निम्त्यायाए। कार्तिक २०७९ मा नदी किनारका सुकुम्बासीहरूलाई सात दिनको नोटिस दिई हटाउने प्रयास गरे। यी अभियान हाल सम्म पनि जारी नै छन् र अहिलेसम्म १७१ रोपनी सार्वजनिक जग्गा फिर्ता लिन सफल भएका छन्।

शिक्षा क्षेत्रमा नवीन कार्यक्रमहरू

शिक्षालाई प्राथमिकता दिँदै बालेनले २०८० मा सामुदायिक विद्यालयहरूमा ‘बुक-फ्री फ्राइडे’ कार्यक्रम सुरु गरे। यसमा विद्यार्थीहरूलाई किताबबाहेक प्राविधिक सीप र अतिरिक्त क्रियाकलापहरू सिकाइन्छ, जसले रचनात्मकता र व्यावहारिक ज्ञान विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसबाहेक, आर्थिक रूपमा कमजोर र प्रतिभावान विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान गर्ने प्रयास गरियो। महानगरले ३० हजारभन्दा बढी विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति वितरण गरेको दाबी गरिएको छ, जसबाट विपन्न परिवारका बालबालिका लाभान्वित भएका छन्।

अन्य प्रमुख पहलहरू

– सार्वजनिक स्थानहरूमा धूम्रपान नियन्त्रण र निषेध ।

– महानगरमा सीपमूलक मेला तथा तालिम कार्यक्रम सञ्चालन ।

– बैठकहरूको लाइभ प्रसारण (लाइभ) गरी पारदर्शिता बढाउने ।

– श्रमिकहरूका लागि श्रम बैंक स्थापना गर्ने प्रयास ।

– सार्वजनिक स्थानहरूमा धूम्रपान निषेध लगाउने र फुटपाथ व्यवस्थापन ।

पारदर्शिता र डिजिटल शासन

पदभार ग्रहण गरेसँगै (जेठ १६, २०७९) महानगरका बैठकहरू लाइभ प्रसारण गर्ने अभ्यास सुरु गरे, जसले शहरमा पहिलो पटक पारदर्शिता बढायो। यसले नागरिकहरूलाई सरकारी प्रक्रियामा प्रत्यक्ष पहुँच दियो र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍यायो। डिजिटल सेवाहरू विस्तार गर्दै अनलाइनमार्फत प्रशासनिक कामहरू उपलब्ध गराइयो।

सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण

काठमाडौंको सांस्कृतिक धरोहर संरक्षणमा जोड दिँदै नेवा सम्पदा संरक्षणमा अभियान चलाए। उनको काठमाडौं विश्वविद्यालयमा पीएचडी विषय नै ‘नेवा धरोहर संरक्षणबाट पर्यटन र अर्थतन्त्र प्रवर्द्धन’ छ। यसले शहरको ऐतिहासिक स्थलहरूको पुनर्निर्माण र संरक्षणमा लगानी बढायो। महानगरका विभिन्न सडकमा परम्परागत फल्चाको निर्माण गरे, जसले संस्कृतिको प्रबर्धन साथै सौन्दर्यीकरणको काम गर्यो।

चुनौतीहरू र विवादहरू

बालेनको कार्यकाल विवादरहित भने छैन। अवैध संरचना हटाउने क्रममा सडक व्यापारीहरूमाथि अत्यधिक बल प्रयोग गरेको आरोप लाग्यो। ह्युमन राइट्स वाचले शहरी गरिबहरूमाथि दुर्व्यवहार भएको उल्लेख गरेको छ (पुस २०७९)। असोज २०८० मा अभियानकर्ता ई:ले १९९ घण्टा धर्ना दिएर व्यापारी अधिकार मागे, जसपछि वैकल्पिक योजना र अस्थायी अनुमतिका लागि सम्झौता भयो। संघीय सरकारसँग बारम्बार झडप भए, जसमा सिंहदरबार जलाउने धम्की र फोहोर सङ्कलन रोक्ने निर्णय समावेश छन्। विदेशी सम्बन्धमा पनि विवाद: २०८० मा ‘ग्रेटर नेपाल’ को नक्सा कार्यालयमा राखेर भारतसँग तनाव बढाए, र ‘आदिपुरुष’ फिल्ममा सीताको जन्मबारे डायलगलाई लिएर भारतीय फिल्महरू प्रतिबन्ध लगाए (जेठ २०८०), जसले पाटन उच्च अदालतबाट contempt मुद्दा निम्त्यायो। भदौ २०८१ मा जेन-जी प्रदर्शनहरूमा हिंसा भड्काएको आरोप लाग्यो, जसलाई उनले अस्वीकार गरे।

यी विवादहरूले उनको कडा शैलीलाई आलोचना गरे पनि, कोहि समर्थकहरूले यसलाई परिवर्तनको आवश्यकता ठान्छन्। फोहोर व्यवस्थापनमा पूर्ण समाधान नआउनु, आयोजनाहरूमा ढिलाइ र स्थानीय सरोकारवालासँग परामर्शको कमी जस्ता चुनौतीहरू रहे।

झापा ५ मा ओलीको वर्चस्व कायमै: सर्वेक्षणमा बालेन शाह दोस्रो स्थानमा

स्थानीयबाट राष्ट्रिय राजनीतितर्फ

बालेन शाहको मेयर कार्यकाल साहसिक निर्णय, सुधार प्रयास र विवादको मिश्रण रह्यो । उनले काठमाडौंलाई सफा, व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदम चाले, जसमा ३० हजारभन्दा बढी विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति, सार्वजनिक जग्गा फिर्ता, फुटपाथ व्यवस्थापन, धूम्रपान निषेध, सीप मेला/तालिम, लाइभ बैठक, श्रम बैंक जस्ता कामहरू प्रमुख छन् जसले युवा र परिवर्तनकामीहरूमा आशा जगाएको छ। तर, राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्दा स्थानीय एजेन्डाहरू अधूरा रहने चिन्ता जनतामा छ। रास्वपासँगको एकताले नेपालको राजनीतिमा नयाँ मोड ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ, तर उनको विरासत काठमाडौंको विकासमा दीर्घकालीन प्रभाव छोड्नेछ।