काठमाडौँ, २० भदौ । रसुवाको भोटेकोशीमा आएको महाविनाशकारी बाढी र पहिरोका कारण हजारौँ नागरिक सम्पर्कविहीन भएका छन्। दिनहरू बित्दै जाँदा र बाढीमा परेका आफन्त फेला पर्ने आस मरेपछि पीडित परिवारहरूले काठमाडौँको पशुपति आर्यघाट लगायतका नदी किनारहरूमा कुशको पुतला(शव) बनाएर अन्तिम संस्कार र काजकिरिया सुरु गरेका छन्।

भौतिक शरीर फेला नपरे पनि हिन्दू धार्मिक परम्परा अनुसार मृतकको आत्माको सद्गति र सांस्कृतिक विधान पूरा गर्न परिवारजनले कुशको पुतला बनाई दागबत्ती दिएर काजकिरिया बस्न बाध्य भएका हुन्। यद्यपि, यस्तो परिस्थितिमाझ एउटा गम्भीर धार्मिक तथा सामाजिक प्रश्न उठ्छ-“यदि कुशको शव बनाएर दाहसंस्कार र किरिया सिद्ध गरिसकेपछि सोही व्यक्ति कतैबाट जीवितै फर्किएर आयो भने के हुन्छ?”

धर्मशास्त्र अनुसार: ‘पुनर्जन्म’ को विधान

हिन्दू धर्मशास्त्र र कर्मकाण्डका विधानहरू अनुसार यदि कुशको पुतला बनाएर अन्त्येष्टि गरिसकिएको व्यक्ति जीवितै फर्किन्छ भने, त्यसलाई सामान्य अवस्था नभई नयाँ जीवन वा ‘पुनर्जन्म’ सरह मानिन्छ।

कुशको दाहसंस्कार गरिसकेपछि पूर्व शरीरको धार्मिक र सामाजिक अस्तित्व समाप्त भइसकेको मानिने हुनाले फर्किएको व्यक्ति सिधै घर वा कुलमा प्रवेश गर्न पाउँदैन। शास्त्रले त्यस्ता व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक पुनः समाजमा स्थापित गराउन निम्न अनुसारको पुनः जन्म संस्कार को व्यवस्था गरेको छ:

1. शारीरिक र मानसिक शुद्धीकरण: फर्किएको व्यक्तिलाई सुरुमा परिवार र गाउँभन्दा बाहिर राखेर प्रायश्चित्त व्रत बसालिन्छ र पञ्चगव्य प्राशन गराई शुद्ध बनाइन्छ।
2. शिशु सरह संस्कार पुनः सम्पादन: पुरोहितको उपस्थितिमा नवजात शिशुको जस्तै गरी नामकरण, चूडाकर्म (छ्योर) लगायतका संस्कारहरू पुनः सम्पन्न गरिन्छ।
3. पुनः विवाह र कुल पूजा: कतिपय स्मृति ग्रन्थमा उक्त व्यक्तिको आफ्नै पति/पत्नीसँग पुनः विवाह गराउनुपर्ने उल्लेख छ। यी सबै प्रक्रिया सकिएपछि मात्र उसलाई कुल देवताको पूजा र परिवारमा पुनर्मिलन गराइन्छ।

शास्त्रले यसरी जीवितै फर्किने व्यक्तिलाई कुनै अभिशाप वा अशुभ नमानी धार्मिक विधिमार्फत नयाँ जीवन प्रदान गर्ने स्पष्ट मार्गनिर्देशन दिएको छ।

अन्य धर्म र समुदायमा कस्तो छ परम्परा?

नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा हिन्दू धर्मबाहेक अन्य समुदायमा पनि बेपत्ता व्यक्ति फर्किएमा आफ्नै सांस्कृतिक विधिहरू छन्:

इस्लाम र क्रिश्चियन धर्म: कानुनी/धार्मिक प्रक्रियापछि फर्किएमा विशेष ‘धन्यवाद प्रार्थना’ (Thanksgiving Service) आयोजना गरी खुसीका साथ परिवार र समाजमा भित्र्याइन्छ।

बौद्ध धर्म: लामा गुरुहरूमार्फत ‘छ्योइ’ (पूजा), ‘सङ्’ (धूप/शुद्धीकरण) र ‘स्याब्तेन’ (दीर्घायु पूजा) गरी व्यक्तिलाई गुम्बा र परिवारमा स्वागत गरिन्छ।

किराँत धर्म: मुन्धुमी साम्बा वा फेदाङ्बामार्फत पितृ लोकबाट नाम फिर्ता बोलाउने र जीवित व्यक्तिको शीर उठाउने ‘माङ्हेन पूजा’ गरिन्छ।