इभीको बढ्दो बजार र सुरक्षा चिन्ता: किन्नुअघि बुझ्नैपर्ने ६ कुरा
भरतपुरमा गुडिरहेको विद्युतीय गाडीमा आगलागी हुँदा चालकको मृत्यु भएपछि इभीको सुरक्षा, बजार नियमन र ग्राहकको सतर्कताबारे प्रश्न उठेको छ। घटनाको कारणबारे प्राविधिक अनुसन्धान जारी रहेकाले यसलाई कुनै एक कम्पनी, मोडल वा ब्याट्रीको दोष भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
काठमाडौँ, ३० भदौ । नेपालमा इभीको प्रयोग विस्तार भइरहेको छ। पेट्रोलियम इन्धनको खर्च घट्ने, सञ्चालन खर्च कम हुने र प्रदूषण कम गर्ने अपेक्षाका कारण निजी सवारी किन्ने ग्राहकदेखि व्यावसायिक प्रयोजनका लागि गाडी खोज्नेहरू पनि इभीतर्फ आकर्षित छन्। उता, चीन, भारतलगायत मुलुकबाट नयाँ ब्रान्ड र मोडल भित्रिने क्रम बढेको छ।
यहीसँगै सुरक्षा र गुणस्तरको प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बनेको छ। बजारमा गाडीको मूल्य, रेन्ज, फिचर र किस्ताबन्दी योजनाको चर्चा धेरै हुने गरेको छ; तर ब्याट्रीको सुरक्षा प्रणाली, दुर्घटनापछि यात्रु निस्कने व्यवस्था, चार्जिङको मापदण्ड, सर्भिस सेन्टर र ‘रिकल’ नीतिबारे ग्राहकले पर्याप्त जानकारी नपाउने अवस्था छ। नेपालमा इभी आयातका लागि ब्याट्री सुरक्षासम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डलाई स्पष्ट रूपमा अनिवार्य बनाइएको छैन भन्ने बहस पनि तीव्र बनेको छ।
इभी सुरक्षित छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्नको जवाफ ‘हो’ वा ‘होइन’ मा सीमित छैन। आगलागीको सम्भावना कम भए पनि लिथियम-आयन ब्याट्रीमा आगो लागेपछि त्यसको प्रकृति सामान्य सवारीको आगोभन्दा फरक र जटिल हुन सक्छ। यही कारणले गाडी किन्नुअघि ग्राहकले सामान्य फिचरभन्दा बाहिर गएर सुरक्षाका आधारभूत पक्ष जाँच्नुपर्ने देखिन्छ।
‘थर्मल रनअवे’ के हो?
इभीमा प्रयोग हुने लिथियम-आयन ब्याट्री धेरै साना ‘सेल’ मिलेर बनेको हुन्छ। कुनै एक सेल अत्यधिक तातियो, भित्रैबाट सर्ट सर्किट भयो वा क्षतिग्रस्त भयो भने त्यसको तापक्रम र दबाब अनियन्त्रित रूपमा बढ्न सक्छ। यस क्रममा ब्याट्रीले ज्वलनशील ग्यास निकाल्न सक्छ, आगो लाग्न वा विस्फोटजस्तो अवस्था बन्न सक्छ। एक सेलको तापले छेउका सेललाई असर गर्दा आगो ब्याट्री प्याकभित्र फैलिन सक्छ। यही अवस्थालाई ‘थर्मल रनअवे’ भनिन्छ।
थर्मल रनअवे सुरु हुने सबै घटना एउटै कारणले हुँदैनन्। गम्भीर ठक्करबाट ब्याट्री प्याकमा क्षति पुग्नु, उत्पादनकै क्रममा रहेको दोष, अत्यधिक तापक्रम, आन्तरिक वा बाह्य विद्युतीय सर्ट सर्किट तथा अनुपयुक्त चार्जिङ प्रणाली यसका सम्भावित कारण हुन सक्छन्। क्षतिग्रस्त सेलमा ताप र दबाब बढेपछि आगो निभेजस्तो देखिए पनि पुनः आगो लाग्ने जोखिम रहन सक्छ।
भरतपुरमा भएको आगलागीको कारण अनुसन्धानबाट पुष्टि नभएसम्म त्यसलाई थर्मल रनअवे वा ब्याट्रीको त्रुटिसँग जोडेर दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन। तर उक्त घटनाले नयाँ गाडी किन्दा सुरक्षा परीक्षण, चार्जिङ प्रणाली र आपतकालीन निकासजस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।
जोखिम घटाउने उपाय
थर्मल रनअवेलाई चालकले सडकमा पुगेपछि नियन्त्रण गर्ने विषयका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यसको जोखिम कम गर्ने मुख्य जिम्मेवारी गाडी निर्माता, आयातकर्ता, चार्जिङ पूर्वाधार बनाउने पक्ष र नियामक निकायको हो। गुणस्तरीय सेल, प्रभावकारी ब्याट्री व्यवस्थापन प्रणाली, ताप नियन्त्रण प्रणाली, बलियो ब्याट्री आवरण र सुरक्षा परीक्षणले जोखिम घटाउन मद्दत गर्छन्।
ग्राहकले पनि केही आधारभूत सावधानी अपनाउन सक्छन्। उत्पादक वा आधिकारिक विक्रेताले दिएको चार्जर र केबल मात्र प्रयोग गर्ने, घरको तारजडान योग्य प्राविधिकबाट जाँच गराउने, अर्थिङ तथा उपयुक्त सर्किट ब्रेकरको व्यवस्था गर्ने र दुर्घटनापछि गाडीको तल्लो भाग वा ब्याट्रीमा चोट लागेको शंका भए तुरुन्तै सर्भिस सेन्टरमा जाँच गराउने आवश्यक छ। अस्वाभाविक गन्ध, धुवाँ, अत्यधिक तातो वा चेतावनी संकेत देखिए गाडी चलाउन वा चार्ज गर्न नहुने विज्ञहरूको सामान्य सुरक्षा सुझाव हो।
आगो वा धुवाँ देखिएमा कारभित्र बसिरहनु हुँदैन। सुरक्षित स्थानमा गाडी रोक्ने, सबै यात्रु तुरुन्त बाहिर निस्कने, आवश्यक परे यान्त्रिक ढोका खोल्ने संयन्त्र प्रयोग गर्ने र दमकल तथा उद्धार निकायलाई लिथियम-आयन ब्याट्री भएको विद्युतीय सवारीमा आगलागी भएको जानकारी दिने प्राथमिक काम हुन्। सामान्य अग्निनियन्त्रकले भित्री ब्याट्री प्रतिक्रियालाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसक्ने भएकाले यात्रु वा बाटोमा रहेका मानिसको सुरक्षा पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ।
गाडी किन्नुअघि जाँच्ने ६ कुरा
१. सुरक्षा परीक्षण र प्रमाणपत्र
गाडीले कुन सुरक्षा परीक्षण पूरा गरेको छ भन्ने प्रश्न सोध्नुहोस्। क्र्यास परीक्षणको नतिजा, ब्याट्री सुरक्षा परीक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको प्रमाणपत्रबारे लिखित विवरण माग्नु उचित हुन्छ। “सुरक्षित छ” भन्ने मौखिक दाबी पर्याप्त हुँदैन; मोडलविशेषका कागजात हेर्नुपर्छ। नेपालमा नियमनको ढाँचा अस्पष्ट रहेको बहस चलिरहेका बेला यस्तो जानकारी ग्राहकले आफैं खोज्नुपर्ने अवस्था छ।
२. ब्याट्री र ताप नियन्त्रण
ब्याट्रीको प्रकार, क्षमता र वारेन्टी मात्रै होइन, ब्याट्रीको ताप नियन्त्रण कसरी हुन्छ भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ। गाडीमा ब्याट्री व्यवस्थापन प्रणाली (BMS) छ कि छैन, अत्यधिक तापक्रम, ओभरचार्ज वा असामान्य विद्युतीय अवस्थाबारे चालकलाई कसरी चेतावनी दिन्छ, र समस्या देखिएमा प्रणालीले चार्जिङ वा पावर सप्लाइ कसरी काट्छ भन्ने कुरा डिलरसँग प्रस्ट पार्नुपर्छ।
ग्राहकले ‘यो गाडीमा ब्याट्री कूलिङ कसरी हुन्छ?’, ‘ब्याट्रीमा समस्या देखिएमा के चेतावनी आउँछ?’, ‘ब्याट्री वा सेलमा खराबी भेटिए कम्पनीको मर्मत प्रक्रिया के हो?’ जस्ता प्रश्न सोध्नुपर्छ। जवाफ दिन नसक्ने वा प्राविधिक विवरण दिन नचाहने विक्रेतासँग सावधानी अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ।
३. आपतकालीन रूपमा ढोका खोल्ने व्यवस्था
आगलागी वा दुर्घटनामा बाहिर निस्कन सक्नु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सुरक्षा पक्ष हो। विद्युतीय प्रणाली बन्द हुँदा पनि चालक र यात्रुले भित्रबाट ढोका खोल्न सक्ने यान्त्रिक ‘म्यानुअल डोर रिलिज’ छ कि छैन, छ भने कहाँ छ र कसरी चलाउने भन्ने कुरा गाडी बुझ्ने दिनमै सिक्नुपर्छ।
गाडी हस्तान्तरणअघि विक्रेतासँग ढोका लक हुँदा वा विद्युतीय प्रणाली निष्क्रिय हुँदा ढोका कसरी खोल्ने भनेर प्रत्यक्ष प्रदर्शन माग्नुहोस्। परिवारका नियमित यात्रुलाई पनि यसको जानकारी दिनु आवश्यक छ। सुविधा वा आकर्षक डिजाइनका नाममा आपतकालीन निकास कमजोर भएको गाडी रोज्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
४. आधिकारिक विक्रेता, सेवा र ‘रिकल’ नीति
इभी किन्नु भनेको केवल गाडी किनेर सकिने निर्णय होइन। ब्याट्री, सफ्टवेयर, मोटर, चार्जिङ पोर्ट र नियन्त्रण प्रणालीको सेवा दीर्घकालसम्म उपलब्ध हुनु आवश्यक हुन्छ। त्यसैले आयातकर्ता कम्पनीको विगत, प्रशिक्षित प्राविधिक, सर्भिस सेन्टर, स्पेयर पार्ट्सको उपलब्धता र ग्राहक गुनासो सम्बोधन गर्ने प्रक्रियाबारे बुझ्नुपर्छ।
निर्माताले भविष्यमा कुनै प्राविधिक त्रुटि पत्ता लगाएमा सम्बन्धित मोडलका गाडीलाई परीक्षण वा मर्मतका लागि फिर्ता बोलाउने ‘रिकल’ प्रक्रिया के छ भनेर लिखित जानकारी लिनु उपयुक्त हुन्छ। विश्वभर स्थापित निर्माताले पनि समय-समयमा त्रुटि देखिएपछि ‘रिकल’ गर्ने गरेका छन्; रिकल हुनु आफैंमा खराबी लुकाइएको प्रमाण होइन, तर समस्या समाधान गर्ने प्रणाली कति जिम्मेवार छ भन्ने संकेत हुन सक्छ।
५. घरको चार्जिङ सुरक्षा
चार्जिङका क्रममा हुने विद्युतीय त्रुटि पनि गम्भीर जोखिमको विषय हो। घरमा चार्जर जडान गर्दा लोडअनुसारको तार, राम्रो अर्थिङ, सर्किट ब्रेकर र प्रमाणित उपकरण प्रयोग भएको सुनिश्चित गर्नुपर्छ। अस्थायी तार, सस्तो एक्सटेन्सन बोर्ड वा क्षतिग्रस्त केबल प्रयोग गरेर नियमित चार्जिङ गर्नु हुँदैन।
चार्जर गाडी किन्ने कम्पनीले नै जडान गर्छ कि ग्राहकले छुट्टै व्यवस्था गर्नुपर्छ, जडान कसले प्रमाणित गर्छ, र घरको विद्युतीय क्षमतासँग चार्जर मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने कुरा किन्नुअघि नै टुंग्याउनु राम्रो हुन्छ। घरमै चार्जिङ गर्ने हो भने यो सुविधा होइन, विद्युत् सुरक्षासँग जोडिएको जिम्मेवारी पनि हो।
६. बीमा, वारेन्टी र दुर्घटनापछिको प्रक्रिया
बीमामा आगलागी, ब्याट्री क्षति, दुर्घटनापछिको उद्धार र टोइङ सेवाको व्यवस्था के छ भन्ने कुरा कागजमा प्रस्ट हुनुपर्छ। ‘फुल इन्स्योरेन्स’ भनिएको भए पनि ब्याट्री प्याक, पानीबाट क्षति, चार्जिङसम्बन्धी क्षति वा उद्धार सेवामा फरक सर्त हुन सक्छन्। बीमा कम्पनी र विक्रेता दुवैसँग लिखित रूपमा स्पष्ट पार्नु आवश्यक छ।
ब्याट्री वारेन्टीमा वर्ष वा किलोमिटरको सीमा, क्षमता घटेमा लागू हुने सर्त, ब्याट्री मर्मत वा प्रतिस्थापनको जिम्मेवारी तथा लागतसम्बन्धी प्रावधान बुझ्नुपर्छ। दीर्घकालीन प्रयोगमा ब्याट्रीको अवस्था र सेवा पहुँचले गाडीको मूल्य र उपयोगिता दुवै निर्धारण गर्छ।
ग्राहकका लागि चेकलिस्ट
इभी बुकिङ वा भुक्तानीअघि यी प्रश्नको स्पष्ट जवाफ खोज्नुहोस्।
१. मोडलले कुन अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा क्र्यास परीक्षण पूरा गरेको छ? प्रमाणपत्र देखाउन सकिन्छ?
२. ब्याट्रीको ताप नियन्त्रण र ब्याट्री व्यवस्थापन प्रणाली कसरी काम गर्छ?
३. दुर्घटना वा विद्युतीय प्रणाली बन्द हुँदा भित्रबाट ढोका कसरी खुल्छ? प्रत्यक्ष देखाउन सकिन्छ?
४. नेपालमा तालिमप्राप्त सर्भिस सेन्टर, आवश्यक स्पेयर पार्ट्स र प्राविधिक उपलब्ध छन्?
५. कम्पनीको ‘रिकल’ नीति के हो र खराबी देखिए ग्राहकलाई कसरी सम्पर्क गरिन्छ?
६. घरमा चार्जर जडानका लागि कुन स्तरको तारजडान, अर्थिङ र सर्किट ब्रेकर आवश्यक छ?
७. साथमा दिइने चार्जर र केबल आधिकारिक तथा प्रमाणित हुन्?
८. ब्याट्री, आगलागी, दुर्घटना, टोइङ र पानीबाट हुने क्षति बीमामा समेटिएको छ?
९. ब्याट्रीको वारेन्टी कति हो? क्षमता घटेमा कम्पनीको दायित्व के हुन्छ?
१०. गम्भीर दुर्घटना, पानी पस्ने घटना वा ब्याट्री चेतावनी आएपछि गाडी कहाँ र कसरी जाँच गराउने?
रसुवा बाढीको पुनर्निर्माणमा ७ खर्ब २३ अर्ब ३१ करोड लाग्ने सरकारको अनुमान
नियमनको आवश्यकता
इभीको प्रयोग बढाउनु ऊर्जा आयात घटाउने र सवारी प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने हिसाबले महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। तर बजार विस्तारसँगै सुरक्षा परीक्षण, आयातपूर्व प्रमाणिकरण, चार्जर जडानको मापदण्ड, सेवा प्राविधिकको तालिम र दुर्घटना अनुसन्धानको प्रणाली पनि सँगसँगै बलियो हुनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ब्याट्री तथा विद्युतीय सुरक्षा मापदण्डलाई महत्त्व दिइँदा नेपालमा पनि स्पष्ट र कार्यान्वयनयोग्य व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ।
इभी किन्नु गलत निर्णय होइन। तर रेन्ज, मूल्य र आकर्षक फिचर हेरेर मात्र निर्णय लिनु पर्याप्त छैन। सुरक्षा प्रमाणपत्र, ब्याट्री प्रणाली, आपतकालीन निकास, सेवा संरचना, चार्जिङको अवस्था र बीमा यी विषयमा स्पष्ट हुन नसकेको गाडी किन्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
तपाईं इभी प्रयोगकर्ता हुनुहुन्छ भने चार्जिङ, सर्भिस, ब्याट्री वा सुरक्षासँग जोडिएको आफ्नो अनुभव कमेन्टमा लेख्नुहोस्। तपाईंको अनुभवले नयाँ ग्राहकलाई बढी जानकारीका आधारमा निर्णय लिन सहयोग पुग्न सक्छ।
तपाईंको प्रतिक्रिया