नौ दिनसम्म बाढीग्रस्त सुरुङभित्र जीवित रहेका दुई नेपालीको कथा
काठमाडौँ, २ असोज । नेपालमा दशकौँयताकै विनाशकारी बाढी र पहिरोपछि जलविद्युत् आयोजनाको भग्नावशेषमुनि रहेको सुरुङमा नौ दिनसम्म फसेका दुई जना कामदारलाई जीवितै उद्धार गरिएको छ। उनीहरू अँध्यारो, हिलो मिसिएको पानी र सीमित हावासहितको सानो ठाउँमा बाँच्न सफल भएका थिए।
कबिर महर्जन सुरुङभित्र हिलो मिसिएको पानीमा अर्धचेत अवस्थामा थिए। उद्धारपछि अस्पतालमा ब्युँझिँदा उनले आफ्नी श्रीमती हिरा शोभा महर्जनलाई समेत चिन्न सकेनन्। उनले श्रीमतीलाई अस्पतालमा आफूलाई किन पहिले नै ओछ्यान नदिएको भन्दै प्रश्न गरेका थिए।
विपत्तिको सुरुवात
भदौ १० को बिहान अपर त्रिशूली-३ए जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्न जानुअघि महर्जनले आफ्नी श्रीमतीलाई फोन गरेका थिए।
“म सुरुङभित्र जानुपर्छ। अब त्यहाँ नेटवर्क हुँदैन ल” उनले भनेका थिए।
त्यसको करिब एक घण्टापछि लाङटाङ लिरुङ हिमाल क्षेत्रमा हिमपहिरो खस्यो। त्यसले भीषण पहिरो र पानीको भेल निम्त्यायो। ठूलो वेगको हिलो र पानीले गाउँहरू बगायो तथा त्रिशूली उपत्यकामा रहेका १२ वटा जलविद्युत् आयोजना डुबायो। ती आयोजनामा करिब ९०० जना कामदार कार्यरत थिए।
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अधिकारीहरूले काठमाडौँबाट आयोजनाहरूको विद्युत् आपूर्ति निगरानी गरिरहेका थिए। केही समयमै एकपछि अर्को आयोजना नियन्त्रण प्यानलबाट हराउन थाले। सुरुमा अधिकारीहरूले यसलाई सामान्य बाढी ठाने पनि अवस्था असाधारण रहेको चाँडै स्पष्ट भयो।
करिब ९:१५ बजे आयोजनालाई “तुरुन्त बाहिर निस्कनू” भन्ने अन्तिम आदेश दिइएको थियो। तर त्यतिबेलासम्म बाढी आयोजनाभित्र प्रवेश गरिसकेको थियो।
सुरुङभित्रको आश्रय
पावरहाउसको नियन्त्रण कक्षमा काम गरिरहेका मेकानिकल फोरमेन सञ्जय साहले सहकर्मीहरूलाई एक-एक गर्दै भाग्न चेतावनी दिएका थिए। बाहिर निस्किएका केही कामदारहरू बाढीबाट जोगिन दौडे पनि भेलको वेग अत्यन्त तीव्र थियो।
उद्धारकर्ताहरूका अनुसार करिब ३० जना कामदारलाई मानिसको उचाइभन्दा धेरै अग्लो पानीको छालले बगाएको दृश्य देखिएको थियो। आयोजनामा रहेका चारवटा प्रवेशमार्गमध्ये एउटा भूमिगत पावरहाउससम्म पुग्थ्यो, तर त्यो पूर्ण रूपमा पानीले भरिएको हुनसक्ने अनुमान गरिएको थियो।
इन्जिनियर तथा सांसद श्रीराम न्यौपानेले तुलनात्मक रूपमा छोटो र माथितिर उक्लिएको केबल-डक्ट सुरुङतर्फ ध्यान दिए। महर्जन र साह त्यही सुरुङमा शरण लिएर बसेका थिए। उनीहरू सुरुङको बाहिर निस्कने स्थानबाट करिब १६० मिटर टाढा थिए।
सुरुङभित्र उनीहरूलाई बचाउने हावाको खाली ठाउँ नै नौ दिनसम्म उनीहरूको कैदखाना बन्यो।
अँध्यारोमा नौ दिन
सञ्जय साहले आफ्नो मनोबल कायम राख्न हिन्दू प्रार्थना दोहोर्याइरहे। महर्जनले भने आफू सुतेको हिलो मिसिएको पानी पिउँदै जीवन धान्नुपरेको उनकी श्रीमतीले बताइन्।
बाहिर परिवारजनले उनीहरू जीवित छन् कि छैनन् भन्ने थाहा पाउन सकेनन्। महर्जनकी श्रीमतीले पटक-पटक फोन गरे पनि कसैले जवाफ दिएन। आयोजनाको प्रवेशद्वार रहेको ठाउँसमेत नदीको खाली किनारामा परिणत भएको देखेपछि उनले श्रीमान् जीवित हुन नसक्ने निष्कर्ष निकाल्न थालेकी थिइन्।
“मनभित्र गहिरो निराशा पस्दै गएको थियो,” उनले भनिन्। तर १५ र १० वर्षका आफ्ना छोराहरूका अगाडि उनले हिम्मत नहारेको अभिनय गरिरहिन्।
उद्धारका लागि कठिन संघर्ष
बाढी र पहिरोले उपत्यकाभरि ७,५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त पारेको थियो। त्यसकारण उद्धार टोलीले कुन स्थानमा पहिले काम गर्ने भन्ने कठिन निर्णय गर्नुपरेको थियो।
अपर त्रिशूली-३ए आयोजना प्राथमिकतामा पर्नुको कारण त्यहाँको बहु-तले संरचना, टर्बाइन कक्ष र भेन्टिलेसन भएका भागमा हावाका खाली ठाउँ बाँकी रहेको हुनसक्ने आशा थियो।
तर उद्धार टोलीका लागि सुरुङसम्म पुग्नु अत्यन्त कठिन थियो। भग्नावशेष अत्यधिक भिजेको र अस्थिर भएकाले सुरुमा भारी उपकरणसमेत लैजान सकिएन। उद्धारकर्ताहरूले पहिले स्थिर काम गर्ने प्लेटफर्म निर्माण गरे।
विपत्तिको तीन दिनपछि मात्र गम्भीर उत्खनन सुरु भयो। चारवटै सुरुङ माटो, ढुंगा, काठ र अन्य भग्नावशेषले बन्द थिए। कतिपय स्थानमा पहिरोको सामग्री १५ देखि ३० मिटर गहिराइसम्म थुप्रिएको थियो।
उद्धार टोलीले ड्रिलिङ, नियन्त्रित विस्फोट र भारी उपकरणको प्रयोग गर्दै बिस्तारै बाटो खोल्यो। माथिबाट ड्रिल गरिएको करिब पाँच इन्चको प्वालले सुरुङको वास्तविक दिशा पहिचान गर्न सहयोग गर्यो।
तर वर्षाले काम थप कठिन बनायो। रातिको भारी वर्षाले खनिएको भागमा फेरि पानी र माटो भरिदिन्थ्यो, जसले घण्टौँको काम केही मिनेटमै नष्ट गरिदिन्थ्यो। सुरुङको पुरिएको प्रवेशद्वारसम्म पुग्न उद्धारकर्ताहरूलाई झन्डै छ दिन लाग्यो। उनीहरूले भित्रबाट कसैलाई बोलाएको सुनेनन्।
आशाको संकेत
जीवित व्यक्तिको सम्भावित आवाज सुन्नुअघि उद्धार टोलीले माटो र भग्नावशेषले भरिएको ठूलो अवरोध भेट्टायो। त्यसलाई हटाउन नसकेपछि टोलीले सुरुङभन्दा करिब १५ मिटर माथि रहेको प्राकृतिक पानीको बाटो प्रयोग गर्ने निर्णय गर्यो।
उच्च दबाबको पानी पठाउँदा परीक्षणका क्रममा केही मिनेटमै चारदेखि पाँच मिटर माटो हटाउन सकिएको थियो। तर त्यसैबीच फेरि वर्षा भयो र पहिरोको केही भाग खस्यो। केही उद्धारकर्ता आफैं पनि सुरुङभित्र फसे। त्यसपछि धातुको पाता र ग्याबियन तार प्रयोग गरी बाटो बलियो बनाइयो।
विपत्तिको दसौँ दिन बिहान करिब ४ बजे भारी उपकरण चलाउने एक कर्मचारीले उद्धार टोलीलाई फोन गरे। उनले सुरुङभित्रबाट कुनै आवाज सुनिएको बताएका थिए।
उद्धार टोलीले मेसिनहरू बन्द गरेर ध्यानपूर्वक सुन्न थाल्यो। उनीहरूले बारम्बार चिच्याएर सोधे:
“तपाईंहरू कहाँ हुनुहुन्छ? त्यहाँ कोही हुनुहुन्छ?”
सुरुमा आवाज स्पष्ट थिएन। उद्धारकर्ताहरूलाई आफ्नै आवाजको प्रतिध्वनि पनि हुनसक्ने शंका थियो। तर केही समयपछि आवाजको स्रोत १५ देखि २० मिटर टाढा रहेको अनुमान गरियो।
त्यसपछि टर्चको उज्यालोमा एउटा हात देखियो।
अझै पाँचदेखि १० मिटर माटो हटाउन बाँकी थियो। बिहान ७ बजेसम्म नेपाली सेनाका सदस्यहरूले सानो प्वाल बनाउन सफल भए। सुरुङभित्रबाट एउटा आवाज आयो:
“हुनुहुन्छ।”
यो शब्दले उनीहरू जीवित रहेको पुष्टि गर्यो।
उज्यालोमा फर्किँदा
उद्धारकर्ताहरूले अन्ततः दुवै जनालाई बाहिर निकाल्दा उनीहरू उभिन सक्ने अवस्थामा थिएनन्।
सञ्जय साहको अनुहार हिलोले ढाकिएको थियो। उनलाई उद्धारकर्ताको पिठ्युँमा बोकेर बाहिर ल्याइयो। उनले क्यामेरातर्फ एक हात उठाउन सफल भए।
गम्भीर चोट लागेका कबिर महर्जनलाई स्ट्रेचरमा बाहिर निकालियो। उनका छोराहरूले खबर सुनेपछि भने:
“ममी, बाबा फर्किनुभयो!”
उद्धार अभियानको नेतृत्वमा रहेका सांसद सागर ढकालले दुवै जनालाई बाहिर निकालिएको देख्दा आँसु रोक्न नसकेको बताए।
त्यसको भोलिपल्ट छुट्टै अपर त्रिशूली-१ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट चिनियाँ नागरिक लु हाइताओलाई पनि जीवितै फेला पारियो।
अस्पतालमा महर्जनको खुट्टामा लागेको गहिरो र संक्रमित घाउको शल्यक्रिया गरिएको थियो। श्रीमती अस्पतालको कोठामा पुग्दा उनले उनलाई चिन्न सकेनन्।
“म कहाँ छु?” उनले सोधे।
तर हिरा शोभाका लागि सबैभन्दा ठूलो कुरा श्रीमान् जीवित फर्किनु थियो।
“उहाँले अर्को जीवन पाउनुभएको छ,” उनले भनिन्।
रसुवा बाढीको पुनर्निर्माणमा ७ खर्ब २३ अर्ब ३१ करोड लाग्ने सरकारको अनुमान
तपाईंको प्रतिक्रिया