देश छाड्ने र देश आउने—दुवै प्रवृत्तिको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक प्रभावबारे गहिरो विश्लेषण

काठमाडौँ, जेठ १३ — नेपालको सन्दर्भमा बसाई सराईको दुई धार लाई अक्सर एकपक्षीय रूपमा मात्र हेरिने गरिन्छ — विशेषगरी देश छाड्ने नेपालीहरूको संख्यालाई लिएर। तर यो कथा वास्तवमा एकतर्फी होइन। विदेश जान्छन् नेपालीहरू, तर नेपालमा पनि विदेशीहरू आइरहेका छन् — शिक्षा, अध्यात्म, अनुसन्धान वा शान्तिको खोजीमा।

नेपाल छाड्नेहरूको लहर

नेपाल सरकारले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार, २०२३ मा १६ लाखभन्दा बढी नेपाली विदेश गएका छन्। तीमध्ये:

१. ८ लाख ८ हजार रोजगारीका लागि,

२. १ लाख ८ हजार अध्ययनका लागि,

३. ७० हजार स्थायी बसोबासका लागि,

४. ९२ हजार अस्थायी बसोबासका लागि विदेश गएका छन्।

देश छाड्नेहरूको यो साङ्ख्यिकीय उकालो अर्थतन्त्र, सामाजिक संरचना र राष्ट्रिय पहिचानको बहससँग जोडिन्छ।

तर बसाई सराईको अर्को धार के हो?

जब हामी बसाई सराईको कुरा गर्छौं, त्यहाँ नेपाल आउनेहरूलाई पनि हेर्न आवश्यक छ। हाल नेपालमा १ लाखभन्दा बढी विदेशी नागरिक स्थायी वा दीर्घकालीन रूपमा बसोबास गरिरहेका छन्। तीमध्ये:

१. केही शिक्षण,

२. केही धार्मिक साधना,

३. केही सामाजिक सेवा,

४. केही अनुसन्धान वा व्यापार जस्ता गतिविधिमा संलग्न छन्।

काठमाडौं, पोखरा, लुम्बिनीजस्ता क्षेत्रहरूमा यस्ता विदेशी समुदाय देखिनु सामान्य हुँदै गएको छ।

अमेरिका र युरोपबाट पनि बसाई सराई

केवल नेपाल वा विकासोन्मुख देशहरूका नागरिक मात्र होईन, समृद्ध राष्ट्रका नागरिकहरूले पनि बसाई सराई गर्दैछन्।

१. २०२३ मा ४४ लाखभन्दा बढी अमेरिकीहरू विदेशमा बसिरहेका थिए।

२. युरोपेली संघबाट मात्रै १० लाख नागरिक २०२२ मा गैर–ईयू देशतर्फ गएका छन्।

यसले स्पष्ट देखाउँछ कि बसाई सराई कुनै एक देशको मात्र होइन, विश्वव्यापी मानवीय प्रक्रिया हो।

बसाई सराई: न त राष्ट्रघात, न त पहिचानको संकट

एक समाजशास्त्रीका शब्दमा, “सबै नेपालीले नेपाल छाडेका छैनन्। र जति नेपाली जान्छन्, केही विदेशी आउँछन्।”
यो परिघटना आजको ग्लोबल इन्टरकनेक्टेड संसार को साक्ष्य हो।

बसाई सराईलाई केवल “देश बेच्नु” वा “पहिचान गुमाउनु” जस्ता संकीर्ण दृष्टिकोणबाट हेर्नु गलत हुनेछ।

खाडीको तेलमा डुबेका युवाका सपना: राष्ट्रको भविष्य हरेक वर्ष क्षितिजपारि हराउँदै

निष्कर्ष : बसाई सराईको दुई धार

बसाई सराई एक मानवीय यात्रा हो। कोही भोलिको सम्भावना खोज्न जान्छ, कोही आजको शान्ति खोज्न आउँछ।
नेपाल छाड्नेहरूको कथा महत्त्वपूर्ण छ, तर नेपालमा आउनेहरूको कथा पनि त्यतिकै महत्वपूर्ण छ। नेपाल जानुपर्ने देश मात्र होइन — अँगाल्ने देश पनि हो। यस यात्रामा आवश्यक छ समझदारी, मानवता र समावेशिता।